Η εφηβεία είναι μια φυσιολογική περίοδος κατά την οποία το σώμα του παιδιού αλλάζει σταδιακά και αποκτά τα χαρακτηριστικά του ενήλικα. Η ηλικία έναρξης όμως δεν είναι ίδια για όλα τα παιδιά. Κάποια παιδιά μπορεί να μπουν στην εφηβεία λίγο νωρίτερα, ενώ άλλα λίγο αργότερα.
Πότε όμως η εφηβεία θεωρείται πρώιμη ή καθυστερημένη και πότε χρειάζεται να γίνει έλεγχος;
Στα κορίτσια, ένα από τα πρώτα σημάδια της εφηβείας είναι συνήθως η ανάπτυξη του στήθους. Στη συνέχεια εμφανίζεται τριχοφυΐα στο εφήβαιο και τις μασχάλες, αυξάνεται ο ρυθμός ανάπτυξης και αργότερα εμφανίζεται η πρώτη περίοδος.
Στα αγόρια, το πρώτο σημάδι είναι συνήθως η αύξηση του μεγέθους των όρχεων. Ακολουθούν η ανάπτυξη του πέους, η εμφάνιση τριχοφυΐας, η αλλαγή της φωνής και η επιτάχυνση της ανάπτυξης.
Υπάρχει σημαντική φυσιολογική διακύμανση στην ηλικία έναρξης της εφηβείας. Σε γενικές γραμμές, μπορεί να ξεκινήσει από την ηλικία των 8 ετών στα κορίτσια και των 9 ετών στα αγόρια, με αρκετά μεγάλη ατομική διαφοροποίηση.
Μιλάμε για πρώιμη ήβη όταν εμφανίζονται σημάδια σεξουαλικής ωρίμανσης πριν από τα 8 χρόνια στα κορίτσια και πριν από τα 9 χρόνια στα αγόρια.
Στα κορίτσια, το συχνότερο πρώτο σημάδι είναι η ανάπτυξη του στήθους. Στα αγόρια, η αύξηση του μεγέθους των όρχεων.
Μπορεί επίσης να εμφανιστούν τριχοφυΐα στο εφήβαιο ή στις μασχάλες, έντονη σωματική οσμή, ακμή και γρήγορη αύξηση του ύψους.
Η πρώιμη εμφάνιση κάποιων από αυτά τα χαρακτηριστικά δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχει ξεκινήσει πλήρης εφηβεία.
Η πρώιμη ήβη μπορεί να είναι κεντρική ή περιφερική.
Στην κεντρική πρώιμη ήβη ενεργοποιείται νωρίτερα ο φυσιολογικός μηχανισμός που ξεκινά την εφηβεία, δηλαδή ο ορμονικός άξονας υποθαλάμου–υπόφυσης–γονάδων.
Αντίθετα, στην περιφερική πρώιμη ήβη παράγονται ορμόνες του φύλου από τις ωοθήκες, τους όρχεις, τα επινεφρίδια ή από άλλη πηγή, χωρίς να έχει ενεργοποιηθεί ο συγκεκριμένος μηχανισμός. Η διάκριση μεταξύ των δύο μορφών γίνεται με βάση την κλινική εικόνα και, όταν χρειάζεται, τον ορμονικό έλεγχο και τις απεικονιστικές εξετάσεις.
Αρκετά παιδιά εμφανίζουν σε μικρή ηλικία τριχοφυΐα στο εφήβαιο ή στις μασχάλες, έντονη σωματική οσμή ή ακμή, χωρίς να έχει ξεκινήσει η πραγματική εφηβεία.
Αυτό μπορεί να οφείλεται στην πρώιμη αδρεναρχή, δηλαδή στην πρώιμη αύξηση των ανδρογόνων που παράγονται από τα επινεφρίδια.
Στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για μια καλοήθη παραλλαγή της φυσιολογικής ανάπτυξης και δε χρειάζεται θεραπεία. Όταν όμως τα σημάδια εμφανίζονται σε πολύ μικρή ηλικία, εξελίσσονται γρήγορα ή συνοδεύονται από άλλα χαρακτηριστικά εφηβείας, χρειάζεται αξιολόγηση.
Στα περισσότερα κορίτσια με πρώιμη ήβη δεν υπάρχει κάποια σοβαρή υποκείμενη πάθηση. Η εφηβεία μπορεί απλώς να έχει ξεκινήσει νωρίτερα, ενώ σε αρκετές οικογένειες υπάρχει ιστορικό πρώιμης εφηβείας.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, όμως, μπορεί να υπάρχει διαταραχή της λειτουργίας του άξονα που ελέγχει την εφηβεία, πρόβλημα στην υπόφυση ή στον υποθάλαμο, στις ωοθήκες ή στους όρχεις, ή έκθεση σε φάρμακα ή προϊόντα που περιέχουν οιστρογόνα ή ανδρογόνα.
Στα αγόρια, η πρώιμη ήβη είναι λιγότερο συχνή και επομένως χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή στη διερεύνηση της αιτίας.
Η αξιολόγηση ξεκινά από το ιστορικό και την κλινική εξέταση του παιδιού.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι καμπύλες ανάπτυξης. Η απότομη επιτάχυνση του ύψους μπορεί να αποτελεί ένδειξη ότι η εφηβεία εξελίσσεται. Ανάλογα με την εικόνα του παιδιού, μπορεί να χρειαστούν και περαιτέρω ορμονικές εξετάσεις αίματος.
Μπορεί επίσης να χρειαστεί ακτινογραφία άκρας χειρός για τον προσδιορισμό της οστικής ηλικίας. Η εξέταση δείχνει πόσο έχει προχωρήσει η σκελετική ωρίμανση και βοηθά στην εκτίμηση της επίδρασης της εφηβείας στην ανάπτυξη.
Σε ορισμένες περιπτώσεις πρώιμης ήβης μπορεί να χρειαστεί και μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου, ιδιαίτερα όταν η έναρξη της εφηβείας είναι σε πολύ μικρή ηλικία ή όταν υπάρχουν συμπτώματα όπως επίμονοι πονοκέφαλοι ή διαταραχές όρασης. Η εξέταση βοηθά να αποκλειστούν σπάνιες διαταραχές στην περιοχή του υποθαλάμου ή της υπόφυσης.
Δεν χρειάζονται όλα τα παιδιά όλες τις εξετάσεις. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί αρχικά να προταθεί παρακολούθηση για μερικούς μήνες, ώστε να φανεί αν η εφηβεία εξελίσσεται ή παραμένει σταθερή. Αντίθετα, όταν υπάρχουν γρήγορες αλλαγές, σημαντική επιτάχυνση του ύψους ή πιο προχωρημένα στάδια εφηβείας, ο έλεγχος χρειάζεται να γίνει νωρίτερα.
Η εφηβεία θεωρείται καθυστερημένη όταν δεν έχει εμφανιστεί ανάπτυξη του στήθους μέχρι τα 13 χρόνια στα κορίτσια ή αύξηση των όρχεων μέχρι τα 14 χρόνια στα αγόρια.
Η καθυστέρηση της εφηβείας δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποιο πρόβλημα.
Μερικά παιδιά απλώς αργούν να μπουν στην εφηβεία. Η λεγόμενη ιδιοσυστασιακή καθυστέρηση της ανάπτυξης και της εφηβείας είναι συχνή, ιδιαίτερα στα αγόρια, και συχνά υπάρχει οικογενειακό ιστορικό γονέα που μπήκε και ο ίδιος στην εφηβεία αργότερα.
Σε ορισμένα παιδιά η καθυστερημένη εφηβεία μπορεί να σχετίζεται με χρόνια νοσήματα, ανεπαρκή πρόσληψη θερμίδων ή θρεπτικών συστατικών, πολύ έντονη σωματική άσκηση ή διατροφικές διαταραχές.
Μπορεί επίσης να σχετίζεται με διαταραχές του θυρεοειδούς, της υπόφυσης, των ωοθηκών ή των όρχεων ή με ορισμένες γενετικές καταστάσεις.
Γι' αυτό, όταν η εφηβεία καθυστερεί σημαντικά, είναι χρήσιμο να αξιολογούνται παράλληλα η ανάπτυξη, το βάρος, η διατροφή και η γενικότερη υγεία του παιδιού.
Αξίζει να συζητήσετε με τον Παιδίατρο εάν εμφανιστούν σημάδια εφηβείας πολύ νωρίς, εάν το παιδί αρχίσει να ψηλώνει απότομα ή εάν η εφηβεία φαίνεται να εξελίσσεται πολύ γρήγορα.
Ιδιαίτερη αξιολόγηση χρειάζεται όταν εμφανιστεί κολπική αιμορραγία σε πολύ μικρή ηλικία, όταν υπάρχουν έντονη τριχοφυΐα ή άλλα σημάδια ορμονικής διαταραχής ή όταν συνυπάρχουν πονοκέφαλοι, διαταραχές όρασης ή άλλα νευρολογικά συμπτώματα.
Αντίστοιχα, χρειάζεται έλεγχος όταν δεν έχει εμφανιστεί ανάπτυξη του στήθους μέχρι τα 13 χρόνια στα κορίτσια ή αύξηση του όγκου των όρχεων μέχρι τα 14 χρόνια στα αγόρια.
Όχι. Πολλά παιδιά με πρώιμη ή καθυστερημένη ήβη χρειάζονται μόνο παρακολούθηση.
Όταν υπάρχει κεντρική πρώιμη ήβη που εξελίσσεται γρήγορα και υπάρχει πιθανότητα να επηρεαστεί σημαντικά το τελικό ύψος ή να προκύψουν άλλα προβλήματα, μπορεί να χρησιμοποιηθούν φάρμακα που αναστέλλουν προσωρινά την εξέλιξη της εφηβείας, οι αγωνιστές της GnRH.
Η θεραπεία δεν αποφασίζεται μόνο με βάση την ηλικία του παιδιού. Συνυπολογίζονται ο ρυθμός εξέλιξης της εφηβείας, η αύξηση του ύψους, η οστική ηλικία, η αναμενόμενη ανάπτυξη και η συνολική εικόνα του παιδιού. Σε παιδιά με πιο αργή εξέλιξη, ιδιαίτερα όταν η εφηβεία ξεκινά κοντά στο φυσιολογικό όριο, μπορεί να μην υπάρχει σημαντικό όφελος από φαρμακευτική παρέμβαση.
Η εφηβεία δεν ξεκινά ούτε εξελίσσεται με τον ίδιο τρόπο σε όλα τα παιδιά. Μια πρώιμη ή καθυστερημένη έναρξη μπορεί να αποτελεί απλώς μια φυσιολογική παραλλαγή.
Αυτό που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η συνολική εικόνα του παιδιού: η ηλικία, η ανάπτυξη, η καμπύλη ύψους, τα σημάδια της εφηβείας και ο ρυθμός με τον οποίο αυτά εξελίσσονται.
Όταν υπάρχει οποιαδήποτε ανησυχία, μια συζήτηση με τον Παιδίατρο μπορεί να βοηθήσει να ξεκαθαρίσει αν χρειάζεται απλή παρακολούθηση ή περαιτέρω έλεγχος.
H Παιδίατρος δέχεται κατόπιν ραντεβού στο ιατρείο της στην οδό Λεωφόρος Δημοκρατίας 36 στα Μελίσσια. Υπάρχει η δυνατότητα εξέτασης σε ώρες εκτός λειτουργίας του ιατρείου, καθώς και κατ΄οίκον εξέτασης κατόπιν συνεννόησης. Τα ραντεβού πραγματοποιούνται στην Ελληνική, Αγγλική και Γερμανική γλώσσα.
